Vanaf dat ik voet op Mozambikaanse grond zette en mijn oom én de eerste student ontmoette, veranderde alles. In die drie weken werd de start gemaakt én de basis gelegd van een zeer bijzondere vriendschap. Met elke student. Tien in totaal. Waarvan de jongste zeventien en de oudste zevenentwintig jaar was. Ook werd ik gegrepen door de steunende rol van het geloof. Het geloof dat ik daar als  compleet anders ervaren had, vergeleken met wat ik in Nederland kende. Zoveel meer betekenis voor de mensen en zoveel levendiger met hun zang en liturgische dans.

Dan hebben we nog de mensen om mijn oom heen. Wauw, zo hartelijk,  zo vriendelijk, zo verrassend. Je begrijpt het wel. Drie weken bleken veel te kort. Ik vertrok met een verscheurd gevoel en pijn in mijn hart. Twee feiten stonden voor mij als een paal boven water: ik zou absoluut terugkeren en het plan om mijn indrukwekkende tijd vast te leggen in een boek begon serieuze vormen aan te nemen.

Twee jaar later, nu 2024. Klaar voor de reis die ik in mijn eentje start. Een verlangen om mijn oom en de  studenten weer te zien én deze keer een lang gekoesterde meisjesdroom in vervulling laten gaan.  Namelijk vrijwilligerswerk te doen in een land waar mensen hard werken om uit de armoede te komen. Op een plek waar ik iets kan betekenen. Niet de redder voor hen te willen zijn, maar werkzaamheden verrichten waar ze wat aan hebben. Mijn oom zette zijn connecties in en vele voorstellen passeerden de revue. Maar toen hij begon te vertellen over een tehuis voor jongens van de straat. Een thuis voor jongens die geen thuis meer hebben.  Een familie voor zij die geen familie meer hebben. Ik voelde me helemaal warm worden en zei tegen mijn oom: "Je verhaal is nog niet af, maar ik weet het al. Deze wordt het."

Hoe vreemd is het uiting te geven aan een verlangen om mensen na twee jaar weer te kunnen zien? En waarvan ik weet, dat als ik niet reis, ik ze waarschijnlijk nooit meer zou zien.

Eindelijk is het 3 oktober 2024 en ik zet voor de tweede keer voet op Mozambikaanse bodem. De start van mijn nieuwe avontuur.

Ome Hub staat te wachten samen met Délcio, een van de studenten, waarvan ik kan zeggen dat hij een heel goede vriend is geworden. Mijn vreugde steek ik niet onder stoelen of banken.  Wat ben ik blij hen weer te zien. En dat gevoel is geheel wederzijds. Délcio zegt iemand te gaan halen. Tot mijn grote verrassing is Valdemiro erbij. De blinde man wordt door Délcio naar mij toe geleidt en ook hier is de vreugde wederzijds.

Deel 2: de hereniging met de studenten

Dan is het moment daar. We rijden de poort door van Lar São Pedro Julião, het vormingshuis van de studenten. Twee jaar geleden zwaaiden de studenten mij uit en nu ontmoeten we elkaar hier opnieuw.

In de refter ontmoet ik de eerste studenten, het zijn voor mij nieuwe gezichten. Een nog wat onwennige begroeting volgt. José en Pedro zijn de volgenden en een lach van verrassing en blijdschap verschijnt op onze gezichten. Blij elkaar na zo'n lange tijd weer te zien! En dan Abisai. Hij was een van de introvertste jongemannen en laat met zijn begroeting direct zijn groei zien. Délcio gaat mij voor richting studieruimte. Daar zijn de anderen. Ik begroet de 'oude' garde: Osvaldo, Hèlder, Gessua, Jonasse en Domingos. Met nog drie anderen maak ik kennis.

Allemaal zijn ze twee jaar ouder geworden, zijn ze gegroeid in het leven en hebben ze zich verder ontwikkeld. Het is duidelijk dat de vreugde wederzijds is.

We rijden verder naar Santa Ana de Munhuana, waar mijn oom woont.  

Ook daar ontmoet ik veel bekende en ook nieuwe gezichten. Ik voel me erg welkom geheten!

De eerste dagen in Maputo staan in het teken van landen, mijn plekje zoeken en aftasten hoe het dagritme van de paters en broeders is. Natuurlijk een bericht uitwisselen met het thuisfront: de reis was goed.

Er heerst een gemoedelijke sfeer. Iedereen doet z'n eigen ding: Pedro, de wacht van Lar, werkt samen met mijn oom in de tuin. De wasvrouwen kommeren zich om de Liturgische kleding, twee jonge vrouwen schilderen een religieuze afbeelding op een steen en de technicus maakt een plantenbak waterdicht. Ik pak een stoel en zet me in de schaduw neer om te schrijven. Immers hier is het nu zomer.

 Zij houdt het geheel draaiende samen met een vast team en wisselende vrijwilligers. Samen bieden zij een huis én een thuis aan 158 jongens van de straat. Een familie voor degene die geen familie heeft!

Dit is de plek waar ik vrijwilligerswerk mag gaan doen. Wat dat zal inhouden, weet ik niet. Dat laat ik aan Zuster Quitéria over. Zij weet waar ze me nodig heeft en dat staat voor mij op nummer één.

Deel 3: op naar Casa do Gaiato

Omdat het tegen een heuvel is gebouwd, is er best een niveauverschil. Zo liggen de  centrale kantoren en de eetzaal hoger, dan de paviljoens waar de kinderen en jongeren wonen. Alle ingangen zijn naar de kapel gericht, die het hoogst gesitueerd is.

Al snel is duidelijk hoe goed er is  nagedacht over de locatie van elk gebouw. Zelfs de grote afwateringsgeulen zijn supergoed geïntegreerd en sluizen het water naar de lager gelegen akkers. We lopen verder omlaag naar het Esperansa huis. Dit is de plek waar alle jongens onderzocht worden als ze voor het eerst arriveren. Ook worden hier de zieken verpleegd en gemonitord. Direct achter het medische centrum staat een ander gebouw. Dit gebouw biedt ruimte aan vrijwilligers en aan jongemannen die hier ooit als 'gaiato' gewoond hebben. Want: eens een gaiato, voor altijd verbonden aan de grote Casa do Gaiato familie.

Ook ik heb hier mijn verblijf.

Tijdens de lunch maak ik verder kennis met Zuster Quitéria en worden er concrete afspraken gemaakt. De vraag 'wat ik graag zou willen doen?' is onderdeel van het gesprek. "Datgene waar mijn aanwezigheid het meest nodig is," antwoord ik haar. 

Meermaals had ik tegen mijn oom al gezegd: "Het maakt mij niet uit wat voor werkzaamheden ik bij Casa do Gaiato kan doen, al is het wc's poetsen, werken op het land of in de keuken staan. Ik weet niet waar ze mijn hulp kan gebruiken."

Haar antwoord komt dan ook als een grote verrassing: "Zou jij iets kunnen betekenen voor een 16-jarige jongen, die in bed plast?" Mijn bevestigende antwoord zorgt ervoor dat ik mijn eigen werkzaamheden mag gaan uitvoeren. Mijn kennis en kunde als ex-psychiatrisch verpleegkundige gecombineerd met mijn ervaring als shiatsu therapeut, mag ik hier vorm gaan geven. Wauw, die zag ik niet aankomen. Dan laat ze weten enkele jongens in gedachten te hebben, die ik zou kunnen behandelen.  Dat is meer dan ik gedacht en verwacht heb. Jeetje, wat een bijzonder fijn welkom.

Na de lunch neem ik afscheid van mijn oom en Bento. Hen zal ik over enkele dagen weer zien, want ik zal de komende periode afwisselend in Maputo en in Boane verblijven.

De rondleiding over het terrein wordt onderbroken als blijkt dat er een meisje onwel geworden is. Hoe bizar is dat? Ik ben nog geen uur hier en wordt nu al door Zuster Quitéria verzocht mee te komen en haar te observeren. Twee uur later is het meisje weer wat opgeknapt en vervolg ik de rondleiding naar de kapel, want daar waren we naar op weg. De ronde en semi open ruimte voelt heel sereen aan.  Het uitzicht vanaf hier is adembenemend mooi. Het gebouw, de locatie, de inrichting het uitzicht en de sfeer... WAUW

En met het bezichtigen van de schoolgebouwen, voor de kleinsten en de grotere jeugd, sluiten we af.

Zuster Quitéria leer ik kennen als een bijzondere vrouw. Zij is de vader en moeder ineen. Het ene moment biedt ze duidelijke  grenzen en structuur aan. Het volgende moment is ze de mama die hen een knuffel, complimenten en een steun in de rug geeft. Ze kent alle 158 jongens bij naam, leeftijd en achtergrond. Als directrice regelt ze en houdt ze het overzicht.

Deel 4: de keerzijde van de reis

De taalbarrière tussen hun minimale Engels en mijn toeristen-Portugees maakt praten over hun pijn, hun verleden en hun trauma's lastig. Een tablet biedt grotendeels uitkomst, waarbij ik met de jongens kan communiceren, zowel op schrift als mondeling, want analfabetisme komt nogal veel voor als een jongen pas in zijn tienerjaren bij dit huis arriveert. Gelukkig slaat het lichaam elke herinnering op en is praten lang niet altijd nodig. Als ik zie hoeveel jongens een veel rustigere blik in hun ogen hebben, zodra de behandeling klaar, is mijn missie geslaagd. 

Doordat ik ze van zo dichtbij mee maak, zie ik ook in wat voor conditie hun kleding en schoenen zijn. Het financieren van deze spullen voor de ruim 150 jongens is niet eenvoudig. Ze moeten het doen met wat ze hebben of wat ze gesponsord krijgen. Een sportbroek, die als onderbroek fungeert, als ze er überhaupt al een hebben. Schoenen waarvan de inlegzolen verdwenen zijn of waarvan complete stukken afgesleten zijn. Kleding met gaten en scheuren. En diezelfde kleding dragen ze vele dagen achterelkaar.

Desondanks hebben ze het hier vele malen beter dan dat ze het thuis of op straat hadden.

Om Casa do Gaiato draaiende te houden worden taken en werkzaamheden door de jongens gedaan. Hierbij valt te denken aan het huis op orde houden, werken in de wasserij, keuken of bediening, bij de boerderij, op het land, bij de timmerwerkplaats of bij de kantoren.  Daarnaast is er absoluut ruimte voor school en huiswerk, sport, professionele training en gezelligheid in de gemeenschap.

Gezonde voeding is hier een erg belangrijke factor en tijdens de eetmomenten wordt er keer op keer door een kookploeg een goede en gevarieerde maaltijden gepresenteerd.

In wezen is Casa do Gaiato 'een gezin voor degenen die er geen hebben'. Dat geldt ook voor de 'ex-gaiato's', de jongemannen die ooit bij Casa do Gaiato gewoond hebben en nu als twintiger elders wonen en studeren. Het streven is dat elke jongen de mogelijkheid krijgt te kunnen studeren passend bij z'n niveau. De familiegeest blijft dan ook altijd een eeuwige band.

Mijn tijd bij Casa do Gaiato wissel ik af met mijn tijd in Maputo, bij mijn oom en de studenten. Het op en neer reizen wordt echter flink op de proef gesteld.

Toen ik net in Mozambique arriveerde, begin oktober, begonnen de presidentsverkiezingen. Die gaan niet democratisch, zoals ik het gewend ben. Dat het een dictatuur betreft, merk ik dan ook al snel. De machthebbende partij heeft al ver voordat de verkiezingen überhaupt begonnen waren, besloten dat zij zouden winnen. Immers 49 jaar aan de macht, moet je toch bekronen met een 50e jaar. Het grootste deel van de Mozambikaanse bevolking is het er duidelijk niet mee eens en naarmate de verkiezingen daadwerkelijk plaatsvinden en de officiële (niet op de stem van het volk) gebaseerde uitslag gepresenteerd wordt, neemt de onrust toe. Manifestaties die vol geweld door politie en militairen uiteen gedreven worden. Waarbij traangasbommen, mishandeling en het vuur openen op grote menigten en daarbij met scherp schieten niet geschuwd wordt. En als ik je vertel dat de machthebbende partij alles in handen heeft zoals: de televisiestations,  politiekorpsen en het militaire regime. Ook besluit de machthebber met grote regelmaat de toegang tot internet te boycotten.  Dat betekent dagenlang geen contact met de wereld. Gelukkig is de bevolking slim genoeg deze te omzeilen en toch berichten via andere kanalen naar buiten te zenden.

 Een mondkapje uit de Covid-tijd is dan erg welkom. Schoten die gelost worden en mensen die schreeuwend alle richtingen uitrennen. Zo heftig! Zo triest! Triest dat de bevolking zich zo moet gedragen om gehoord te worden. Maar nog triester vind ik het dat dit totaal genegeerd wordt.

Gelukkig verkeren de jongens bij Casa do Gaiato, de studenten en broeders van de Congregatie van mijn oom, zijn collega's,  en ikzelf allemaal in veiligheid.

Deel 5: mijn boekpresentatie aan de studenten 

Dat geldt ook voor de vier broeders, die uit Congo-Kinshasa terug gekomen zijn. Zij verblijven gelukkig, net als ik, bij Santa Ana. Hierdoor is er meer gelegenheid met elkaar het contact aan te gaan en Adérito, Terenciano en Onávio beter te leren kennen. Met Timóteo heb ik al die tijd via whatsapp contact gehouden. Met de andere drie broeders is dat er gewoonweg niet van gekomen. Ik vind het fijn dat we tijd spenderen door bijvoorbeeld een spelletje te dammen, de voorliefde voor de natuur te delen of gewoon te praten en wat lol te trappen. Dat vindt dagelijks wel plaats en het wordt ook vanuit hun kant zeer gewaardeerd.

Als de broeders hun taken vervullen in de eucharistieviering, geef ik mijzelf de ruimte te schrijven en alle indrukken te laten bezinken, zoals de verdieping in de vriendschap met de studenten en de broeders.

En het zijn nogal wat indrukken. Wat ik vooral merk is dat het aangaan van een verbinding met een ander hier zo makkelijk gaat. Heel natuurlijk. Dat geldt ook voor de collega Paters van mijn oom. Dagelijks met hen de eetmomenten delen, de humor die over de tafel gaat, hen zien tijdens een eucharistieviering of gewoon het praatje in de wandelgangen.

Daarnaast leer ik ome Hub weer wat beter kennen en blijken we veel gelijkenissen te delen.

Dat ik voor mijn boek de subtitel: 'Mozambique, het volk dat mij verraste' heb gekozen, blijft voor mij een feit. Want dit volk verrast mij wederom met hun hartelijkheid, openheid en goedheid. En ja dat staat weliswaar haaks op het besturingssysteem van dit land. Toch ervaar ik het keer op keer weer bij de Mozambikanen die ik hier ontmoet.

Deel 6: het afscheid

Dan ineens is het daar. Het voor mij meest moeilijke van alles. De laatste twee weken breken aan en staan in het teken van afscheid nemen. Bah, wat stom .

Allereerst krijgen de studenten, die volgend jaar verder studeren aan het seminarie in Maputo, te horen dat het veilig genoeg is te kunnen reizen. Eindelijk kunnen ze na een periode van ruim acht maanden beginnen aan de 2500km lange terugreis. Terug naar huis, waar familie en vrienden op hen wachten. Ik kan het me niet eens voorstellen hoe het is om je dierbaren na zo'n lange tijd weer te gaan zien. Ze reizen per bus. Twee dagen zijn ze zeker onderweg. Soms wordt er zes uur aan een stuk gereden zonder pauze. Een mankement aan de bus of een aanrijding is niet onaannemelijk.  Zo'n reis wordt door deze jonge mannen dan ook als zeer vermoeiend ervaren.

Daags voor hun vertrek breng ik nog wat tijd met hen door, want zij vertrekken vroeg in de ochtend.

Omdat er weer gereisd kan worden, besluit ik diezelfde dag terug te reizen naar Casa do Gaiato.  Mijn werkzaamheden zijn nog niet af. Natuurlijk zijn ze daar nooit af, maar ik heb er nog wat beloftes uitstaan met betrekking tot de behandelingen. Na anderhalve week keer ik weer retour. En hoe gek ook, zelfs na zo'n relatief korte periode heb ik de jeugd gemist en zij mij ook. Ik ben dan ook oprecht blij weer terug te zijn. In de vijf dagen die volgen staan behandelingen geven en nog wat foto's maken centraal om dit af te sluiten met wederom het thema afscheid nemen. Ik neem afscheid van de kinderen en jeugdigen voor een onbekende en onbepaalde tijd en hiermee zij ook van mij.

Mijn moeder is ondanks alle oproer inmiddels ook in Mozambique gearriveerd. Samen met ome Hub en twee studenten, Pedro en Délcio, is ze aanwezig bij dit moment. Tijdens de lunch in de eetzaal worden verschillende voordrachten opgevoerd door de jongens van Casa do Gaiato. Er wordt gezongen, gedanst, er is poëzie en een gesproken woord, een briefje in het Nederlands geschreven of een persoonlijke boodschap. Ik voel me geraakt door wat er voor mijn ogen en voor mij gebeurt.

Als dank je wel van mij voor hen heb ik met een docent, Torres, een lied voorbereid en ik verras hen op mijn beurt hiermee.

De dankbaarheid van Zuster Quitéria is groot en deze deel ik op mijn beurt ook met haar, omdat mijn dankbaarheid ook groot is. Ome Hub zei al: "Het is een erg goede match geweest. Dat hadden we vooraf alleen maar kunnen hopen."

Afscheid nemen van mijn oom, die ik hopelijk nog een keer ga zien, voelt vreemd. Mam wens ik een goede en vooral veilige tijd hier. Haar zie ik in het nieuwe jaar wel weer. De paters en broeders die bij Santa Ana en Lar wonen zeg ik gedag. Maar het moeilijkste vind ik om afscheid te nemen van de vijf studenten,  de filosofen, die enkele dagen na mijn vertrek afreizen naar Senegal. Dat betekent dat ik hen de komende drie of vijf jaar niet meer zal zien. Gewoon omdat hun vervolgtraject zo opgezet is. Begrijpen doe ik dat absoluut en toch vind ik het lastig.

Mijn reis naar huis verloopt goed en het weerzien met Per en onze kinderen Signy en Arvid voelt goed. Ondanks dat het gemis er ook is. Immers alle, maar dan ook alle mensen heb ik in mijn hart gesloten. 

Dat betekent dat het vertrek mij zwaar is gevallen, want als ik niet reis, niet terugkeer naar Mozambique, dan is de kans groot dat ik het merendeel van deze mensen nooit meer zal gaan zien. Het besluit terug te keren is voor mij dan ook geen vraag meer. Wanneer? Dat zal mettertijd helder worden.

Dank aan iedereen die mijn reisverslag gelezen heeft en wellicht tot ziens bij de presentatie van mijn tweede boek, medio augustus 2024, over deze indrukwekkende tijd.

Groetjes, Laura Craenmehr